Fransa, Rusya ve İngiltere pençesinde Osmanlı Devleti - II

Fransızlarla Osmanlıların müttefik olarak Lehistan’a doğru hareketlerinin önünü almak isteyen Rusya, General Mihelson komutasında 60 bin kişilik bir orduyu savaş bile ilan etmeden 16 Kasım 1806’da harekete geçirdiler. Bu ordunun maksadı Dinyester ve Tuna nehirleri üzerindeki Osmanlı kalelerini ele geçirerek Eflak ve Boğdan’ı zapt etmek, böylece, Osmanlı Devleti ile Fransa kuvvetlerinin birleşmesini önlemek ve Osmanlı Devleti’ni kendi istediği gibi harekete mecbur etmekti. Rus taarruzları başladığı zaman iki devlet yalnız barış halinde değil, aynı zamanda müttefiktiler. Dokuz yıl süreyle yapılan ittifak anlaşmasının üzerinden henüz bir yıl bile geçmemişti. Bu sırada Varşova’da bulunan Napolyon, önemli miktarda Rus kuvvetinin kendi cephesinden ayrılarak Türklerle harbe girmiş olmasından memnun kaldı. Ayrıca Rusların Osmanlı topraklarında ilerlemelerinin Şark Meselesi çerçevesinde bir Avusturya-Rusya rekabetinin başlamasına da yol açması Napolyon’u memnun etmişti. Bazı Rus tarihçiler, bu savaşa Napolyon’un teşviki ile Osmanlıların başladığını iddia etseler de, gerçek bunun tam tersidir. Rus birlikleri Dinyester üzerindeki Bender ve Hotin kalelerine eriştiğinde ne harp sahasında ne de İstanbul’da bundan kimsenin haberi vardı. Osmanlı Devleti Rusya’ya karşı harbe hazırlanmış değildi. Rusya ile yaptığı ittifak anlaşmasına güvenerek hudut hattındaki kalelerine yeterli erzak depolamamış, yığınaklanma yapmamıştı.

Rusya’nın daha bir yıl geçmeden ittifak anlaşması yapmış olduğu bir ülkeye, hiçbir gerekçe göstermeden ve harp ilan etmeden taarruz etmesi, uluslararası ilişkilerde pek nadir görülen unutulmaz bir olaydır. Bu hadisede Rusya Osmanlı Hükümetini aldattığı gibi, Bender önüne gelen Rus komutan da, kale komutanını Napolyon’la savaşmak üzere Napoli taraflarına gitmek için padişah iradesi aldıklarını söyleyerek aldatmaya kalkmıştır. Kale Komutanı Hasan Paşa buna aldanmamış, ancak gerekli yığınaklanma yapılamadığından dolayı, hem Bender, hem de Hotin kalesi Ruslara bırakılmıştır. Mihelson ordusu Kili ve Akkerman kalelerini de hile ve oyunlarla ele geçirmesine rağmen, İsmail, İbrail ve Yergöğü kalelerinde ciddi direnişle karşılaştı ve geri püskürtüldü. Sınırlarda savaş böyle sürerken İstanbul’da bulunan Rus elçisi, kendisinden sınırlarda meydana gelen durumla ilgili açıklama istendikçe, hiçbir şeyden haberi olmadığını, voyvodaların tekrar görevlerine iadesiyle bir sorun kalmamış olduğunu söylüyor, Osmanlı hükümetini kandırmaya devam etmeye çalışıyordu.

Mihelson ise etrafa beyannameler yayımlayarak, Sultan’ın maksadının İslam memleketlerine Fransız ordusunu davet ederek, o kuvvet sayesinde Nizamı Cedid’i icra ve tatbik ettirmek olduğunu yayıyor, böylece fitne ve fesat yaratarak halkın zihnini karıştırmaya ve sınır boylarında anarşi çıkarmaya uğraşıyordu.

Bu olaylar üzerine Osmanlı Devleti, İngiltere’nin bütün engelleme çabalarına rağmen, General Sebastiani’nin de teşvikiyle, 1806 yılı sonunda Rusya’ya karşı harp ilan etmiştir. Bu harp 1812 yılına kadar beş yıl süreyle devam etmiştir. Napolyon, Ruslarla savaştığı sırada, Osmanlı ve İran Devletlerinin de Ruslarla savaşmasını sağlamaya çalışıyordu. Bu nedenle İran’la da bir ittifak anlaşması yapabilmek için Mirza Rıza’nın Paris’e elçi olarak gönderilmesini sağlamıştı. Öte yandan Sultan III. Selim Napolyon’la bir ittifak yapılmasından yanaydı ancak bakanlar arasında böyle bir ittifaktan yana olmayanlar da mevcuttu. General Sebastiani ittifak anlaşmasının bir an önce imzalanması için Paris’e bir elçi gönderilmesini Babıali’ye kabul ettirdi. Rusya’nın harp bile ilan etmeden Osmanlı topraklarını istilaya kalkması ve neticeten Rusya’ya harp ilan edilmesi üzerine, Babıali, Fransa ile bir ittifak anlaşması yapılması hususundaki tutuk tavrını terk ederek, Defteremini Seyit Mehmet Emin Vahit Efendi’yi Napolyon nezdine elçi olarak tayin etti. Vahit Efendi önce Berlin’e, Napolyon’u orada bulamayınca da Varşova’ya gitti.

Burada Vahit Efendi’nin Napolyon’la ittifak anlaşması yapma teşebbüsleri akim kalmıştır. Çünkü Napolyon’un asıl maksadının, Rusya’yı harpte yendikten sonra tekrar kendi ittifak sistemine dâhil etmek olduğu, Osmanlı Devleti ile İran’ı Rusya’ya karşı kışkırtması ve sanki onlarla hem tedafüi hem de taarruzi bir ittifak yapmak istiyormuş gibi girişimlerde bulunmasının, Rusya’yı sıkıştırarak isteklerini kabul ettirmek maksadına matuf olduğu anlaşılmıştır. Bu yüzden Napolyon Osmanlı ve İran Devletlerini Rusya’ya karşı savaşa sokmak için çok çalışmakla beraber, bu ülkelerle bir ittifak anlaşması yaparak kendini bağlamak istemiyordu. İşte bu strateji çerçevesinde Napolyon, kendisinin yumuşak ve tatlı bir üslupla yazdığı mektuplar ve Sebastiani’nin pek mahirane oyunlarıyla, zaten yumuşak huylu ve zayıf kişilikli biri olan Sultan Selim’i kendisine tamamen bağlamayı başarmıştı. Bunun sonucunda Osmanlı-Rus harbi fiilen başlamış ve önemli bir miktarda Rus kuvveti kendi cephesinden çekilerek Balkanlara sevk edilmişti. Osmanlı Devleti’nin İngiltere ile de ilişkileri bozulmuş, Osmanlı-İngiliz ittifak anlaşmasının yenilenmesi şüpheli hale gelmişti. Sonuçta kurduğu oyunu başarılı bir şekilde icra ettiği için de Vahit Efendi ile bir ittifak anlaşması yapılmasına gerek kalmamıştı.

Osmanlı Hükümeti bir yandan Fransa ile ittifak anlaşması yapmaya gayret ederken, bir yandan da harp işlerini bir düzene koymaya çalışıyor, memleket savunmasını, özellikle başkent İstanbul’un savunmasını güçlendirmeye yönelik tedbirler alıyordu. Bu meyanda yeniçeri ortaları Tuna kıyısına gönderilirken, bir yandan da orduyu takviye etmek için yeni asker toplamak üzere ferman çıkarılmıştı. Boğaz kalelerinin mühimmat ikmali yapılırken, Boğaz haricinde düşmanın asker çıkarabileceği bölgelere tabyalar inşa edilerek, buralara eğitimli askerler gönderildi. Bu sırada İngiliz donanması Bozcaada’da toplanmış bulunduğundan, Çanakkale Boğazı da takviye edilmeye çalışıldı. Sadrazam İbrahim Hilmi Paşa Ordu Başkomutanlığına atandı. Ruslara karşı sefere çıkıldığında Silistre’ye Tuna Seraskeri unvanıyla bir vali atanması adet haline gelmişti, bu sefer de Rusçuk Ayanı Bayraktar Mustafa Ağa vezir rütbesi verilerek Silistre valiliğine getirildi. Osmanlı topraklarına taarruz eden Rus ordusunun planı, Bükreş’i ele geçirdikten sonra orada toplanıp, yeniden düzenlenme ve teşkilatlanmayı müteakip batıya doğru ilerleyerek, isyan halindeki Sırplarla birleşmek ve böylece Balkan yarımadasının kuzeyine hâkim olmaktı. Bükreş’e doğru ilerleyen Rus kuvvetlerinin bir kısmının karşısına Bayraktar Ağa’nın askerleri çıkarak onları mağlup etti. Bir başka kısım da Pehlivan Ağa’nın pususuna düşerek ağır zayiat verdi ve esir düştü. Rusların Tuna bölgesine gelene kadarki hızlı ilerleyişleri durmuş, Osmanlılar ise burada elde edilen başarılarla umutlanmışlardı. Fakat yine de bu başarılar, Rusların Bükreş’e erişmesine engel olamadı. Daha henüz Bükreş’in düştüğü haberleri İstanbul’a ulaşmadan, Rusların Müttefiki İngilizlerin Bozcaada açıklarında bulanan Akdeniz donanmasının bir kısmı, Çanakkale boğazını geçerek İstanbul açıklarında demirledi.

Bu donanmanın yarattığı psikolojik şoktan istifade eden İngiliz Elçisi SirArbuthnot Babıali’ye bir nota vererek (25 Ocak 1807), Fransa Elçisi General Sebastiani’nin sınır dışı edilmesini, İngiltere ve Rusya ile Osmanlı Devleti arasında imzalanmış olan ittifak antlaşmasının yenilenmesini, İngiliz ve Rus gemilerinin boğazlardan serbestçe geçmesine engel olunmamasını istedi. Eğer bu istekleri kabul olunmazsa kendisinin de İstanbul’u terk edip Bozcaada’ya gideceğini ve oradan İngiliz donanmasıyla gelip İstanbul’u bombardıman edeceğini beyan ediyordu. O zaman Babıali tarafından güdülen siyasete göre Rusya açıkça düşman olarak görülürken, Fransa ve İngiltere’nin her ikisiyle de iyi ilişkiler sürdürülmeye çalışılıyordu. Fakat İngilizler Ruslarla birlik olarak payitahtı tehdit etmeye kalkışınca, buna karşı canla başla karşı koyma kararı verildi. Verdiği notaya olumlu cevap alamayan İngiliz Elçisi 29 Ocak 1807 gecesi gizlice bir İngiliz gemisiyle İstanbul’dan ayrılarak Bozcaada’ya gitti. Bu olay İngilizlerin Ruslarla birlikte düşmanca hareketlere girişeceklerinin de göstergesiydi. Bu sıralar Çanakkale Boğazının tahkimatı, İstanbul önlerine gelmeye çalışacağı muhtemel olan İngiliz donanmasını durdurmaya yeter derece kuvvetli değildi. Bu nedenle Türk memurları ve Fransız istihkâm subaylarından müteşekkil bir heyet gönderilerek, istihkâmlarda gerekli tamir ve takviyelerin yapılmasına teşebbüs edildi. Fakat bu işe nezaret etmekle görevlendirilen personelin yeni harp usullerine ve istihkâm inşasına pek vakıf olmaması işin savsaklanmasına neden oldu.

Boğazlardan yelkenli gemilerle geçmek için uygun bir havayı kollayan İngilizler, bir yandan Boğaz’ı tahkim etmekle görevli Kaptan Paşa ve Fevzi Efendi’ye bu işin barış yoluyla halledileceği, Boğazı tahkim etmek için boş yere uğraşmamaları yönünde haberler yollayarak onları gevşetmeye uğraşıyor, diğer yandan da Bozcaada’daki İngiltere Elçisi İstanbul’a, memleketi terk etmediğini, buradan muhabereye devam edeceğini bir notayla bildirip onları oyalamaya çalışıyordu. İngiltere’yle iyi ilişkilerin devamından yana olan Babıali de uluslararası teamüllere uygun olmayan bu duruma itiraz etmemiş görünüyordu. Bu propagandanın etkisi altında iyice gevşeyen Kaptan Paşa, zamanla yarışması gerekirken, daha Nara Burnundaki tabiyeye yerleştirilmesi gereken 54 parça topu mevzilendirmeden erlerin çoğuna Kurban Bayramı izni veriyordu. Nihayet beklediği lodosu 1807 yılı Şubat ayının 19. günü (Kurban Bayram ının ilk gününe tesadüf etmiştir.) yakalayan 11 parça gemiden müteşekkil İngiliz donanması, Bozcaada’dan hareketle, herkes bayram namazındayken Çanakkale Boğazına girdi. Boğazın iki tarafındaki zaten mürettebatı eksik topların zayıf tesiri altında, Nara Burnunun ilerisinde bulunan Osmanlı donanmasını karaya oturtup, bir kaçını yaktı ve Marmara’ya girdi. Babıali bu durumdan ancak bayramın üçüncü günü haberdar olabildi.

İstanbul’un tehdit altına girmesi Osmanlı tarihinde ilk defa meydana geliyordu. Bu yüzden devlet ricali gece olağanüstü toplanarak alınacak tedbirleri görüştü. İstanbul’un savunması için sahiller birkaç bölgeye ayrılarak, her birinin başına nezaretle görevli olanlar belirlendi ve kıyılara tabyalar inşa edilmesine ve buralara toplar mevzilendirilmesine karar verildi.

İngiliz donanması Baruthane açıklarında görününce hiç harp görmemiş Sultan III. Selim bundan oldukça ürktü, fakat kısa sürede kendini toparlayabildi. Adalar civarına demirleyen İngiliz donanması hemen harbe başlamadı. İngilizler donanmanın yarattığı panik ve dehşetten istifade etmek üzere diplomatik muhabereye başladılar. Babıali’ye gönderdikleri ilk ültimatomda Osmanlı donanmasının kendilerine teslim edilmesini, Rusya ile barış yapılmasını, İngilizlerle ittifak anlaşmasının yenilenmesini; ikinci bir ültimatomla da ilk üç şarta ilaveten Fransız elçisi Sebastiani’nin sınır dışı edilmesini isteyerek, şartların kabulü için bir gün süre verdiler. İkinci ültimatomun saraya gelmesiyle vekiller toplanarak, İngiliz donanmasına kuvvetle karşı konamayacağı kanaatine vararak, Sebastiani’ye gayri resmi ülkeyi terk etmesi yolunda haber yolladılar. Ancak tam da o gün Napolyon’un Eylav muharebesinden sonra Rusların ricatini bildiren mektubu Sultan III. Selime teslim edilmişti. Gerek bu mektuptaki Napolyon’un cesaretlendirici sözleri, gerekse General Sebatiani’nin ısrarlı direnme çağrıları Padişah üzerinde etkili oldu.

Vezirler korku ve panik içinde mütereddit toplantılar icra ederken, İstanbul halkı şehirlerini savunmak için canla başla çalışıyordu. Halkta gözlenen bu gayret Padişah ve vekilleri de cesaretlendirmiş, nihayet İngilizlerle savaşarak payitahtı savunmaya ve savunma hazırlıklarının tamamlanmasıyla da General Sebastiani’nin görevlendirilmesine karar verilmişti.

General ve emrindeki Fransız subayları tahkimatın tamamlanması ve topların bir an önce mevzilendirilmesi için çok çalıştılar. Padişah bile bizzat tahkimat hazırlıklarını yerinde denetleyerek iyi çalışanları ödüllendirdi. Bu arada sahil istihkâmlarını tamamlayabilmek için Babıali de İngilizlerle muhabereyi uzatarak zaman kazanmaya çalışıyordu. Sonunda İngilizlerle Osmanlılar arasında uyuşma zemini olarak; Osmanlı donanmasının teslimi bahse konu edilmeden, Ruslarla barış yapılması ve İngilizlerle ittifakın yenilenmesi hususunda senet verilmesi, buna mukabil İngilizlerin de Rusların işgal ettiği kaleleri ve memleketleri Osmanlılara geri vereceklerine dair senet vermeleri, her şey normalleşip İngiliz elçisi Babıali’ye dönünce Sebastiani meselesinin ayrıca görüşülebileceğini içeren müsvedde ile İngilizlere gönderilen İshak Efendi, müzakere ve onay süreci için dört gün mühlet alarak geri döndü. Kazanılan bu sürelerden istifade edilerek sahil tabyalarının inşası bitirilmiş ve 2000’i aşkın top bu tabyalara mevzilendirilmişti. Diğer yandan Seydi Ali Efendi’nin komutasındaki Osmanlı donanması da İngilizlerle deniz muharebeleri hazırlıklarını tamamlamıştı.

Bu gecikmelerle İstanbul’u tehdit edebilme imkânını kaybettiğini anlayan İngilizler isteklerini biraz hafifleterek kabul ettirmeyi denedilerse de, kuvvetçe üstün olduğunun idrakine varan Babıali bu istekleri bu kez yekten reddetti. Ret cevabını alan İngilizler, sahil bataryaları ve Osmanlı donanmasının hücumu ile iki ateş arasında kalacaklarını anlayarak taarruza cesaret edemediler. Bu arada Çanakkale Boğazının tahkim ve takviyesi için de büyük bir çaba gösterilmişti. İngiliz donanması bir süre daha Marmarada kalırsa Çanakkale Boğazından çıkabilmesi zora girecekti. Bu sebeple İngiliz donanması Marmara’ya girdiğinin onuncu günü müsait poyrazı yakalayarak geldiği gibi gizlice çekip gitti. Bu arada elini kolunu sallayarak geçtiği Çanakkale Boğazında iki gemisini kaybetti. İngilizler böylece verdiği zayiatla zayıflamış olarak Bozcaada’ya tekrar demirledi ve Boğazı abluka altında tutarak İstanbul’a erzak akışını sekteye uğrattı.

Sebatlı, azimli ve inatçı bir millet olarak bilinen İngilizlerin ciddi bir hedefe ulaşmaksızın giriştiği bu hareketler, bunun göstermelik bir hareket olduğu şeklinde söylenti ve yorumlara neden oldu. Osmanlıların o zamanki devlet ricalinin çoğu İngiltere’ye meyyaldi. O güne kadar Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında bir husumet vaki olmamıştı. Osmanlı Devleti Avrupa’da özellikle İngiltere ile uyumlu bir politika izlemeye gayret ederdi. Devlet ricalinin ileri gelenleri İngiltere ile İttifakın devam ettirilmesinden yanaydı. Dolayısıyla İngiliz donanması İstanbul açıklarında ilk görüldüğünde gönderdikleri ültimatomla istedikleri hususların karşılanmasında Babıali muvafık bir tutum takınmıştı.

Halkın direnmek için gösterdiği olağanüstü gayret ve Sebastiani’nin kararlı duruşu Padişahı bu taleplere karşı direnmeye sevk etmişti. Padişah da zaten Fransa tarafına meyletmiş olduğundan devlet ricali Padişahı bu fikirden uzaklaştırıp kendi görüşlerini kabul ettiremiyordu. Bu yüzden devlet ricalinin gizlice İngiliz donanmasını İstanbul önlerine çağırdığıve bunun yarattığı korku ve dehşet ile Padişahı tekrar İngiliz ittifakına ikna etmeyi amaçladığı iddia ediliyordu. Bu gizli ve hain plandan haberdar olduğu için Çanakkale Boğazında tahkimat işini ağırdan alarak savsaklayan, bu işe nezaretle görevli Fevzi Efendi’nin idamına dair, Padişah emir vermesine rağmen, ricalin, bu adamı affettirmeye yönelik girişimleri de, bu iddia sahiplerince iddialarına delil olarak gösterilmiştir.

İngilizler İstanbul önlerine demirlemişken, Sebatiani’nin,yeniçeri ağalarına İngiliz donanmasının devlet ricalinin isteğiyle geldiğini söylemesi, İngilizlerin de donanmanın İstanbul önlerine gelmesinin yeniçeri ocağının kapatılması amacına yönelik bir girişim olduğu söylentisini yayarak, bunu doğrulayacak tarzda propaganda yapması, yeniçerilerle devlet ricali ve Padişah arasındaki güvensizliği büsbütün artırarak, gelecekte Padişahın sonunu hazırlayacak sürecin de fitnesini yakmış oluyordu.O sırada Hicaz tarafında zuhur eden Vehhabi isyanı dolayısıyla Hicaz yolunun Osmanlı hacılarına kapanması ve Çanakkale boğazının çıkışının İngilizlerce ablukaya alınmış olması nedeniyle, Mısırla muhabere ve Hicaz’a ulaşım imkânları oldukça kısıtlanmıştı.

Bütün bu hadise ve söylentiler devlet ricali ve Padişah’a duyulan güveni sarsıyor, yönetimle halk ve yönetimle yeniçeriler arasındaki ilişkiyi zehirliyordu.

1807 yılı Mart ayı sonlarında İngilizlerin bir donanmayla İskenderiye’yi bombalayarak zapt ettikleri haberi geldi. Bu olay da halkın maneviyat ını oldukça sarstı. İngilizler İskenderiye’yi iyice zayıflamış bulunan kölemenler aracılığıyla yönetmek istediler. Ancak Mısır’da gittikçe güçlenen Mehmet Ali Paşa’nın askerleriyle yaptıkları muharebeleri kaybederek çekilmek zorunda kaldılar.İngiltere’nin Mısır’a taarruzu üzerine Osmanlı Devleti İngiltere’ye de harp ilan ederek, ülkesinde bulunan İngiliz tebaalarının mal ve mülklerine el koydu. Fransa ile ittifak girişimleri de bir sonuca ulaşamadı.

Bütün bu olaylar, devletlerarası ilişkilerde kalıcı dostlukların ve ittifakların olmadığını,devletlerin birbirleriyle ittifak halindeyken de, savaş ilan etmeksizin savaşabildiklerini, devletlerarası ilişkilerde sürekli, güçlü ve uyanık olmanın tek kural olduğunu göstermiştir. Elbette konjonktürel olarak bazı ülkeler birbirleriyle ittifak etmektedir, edecektir.

Bu, verilen söz ve atılan imzalara sadık kalmak için değil, her iki tarafın da çıkarına olduğu için sürdürülmektedir. Çıkarlar çeliştiği veya ortadan kalktığı zaman ne verilen söz, ne de atılan imza kalmaktadır. Devletlerarası ilişkilerin gizli, örtülü yanının her zaman açık, şeffaf yanından daha fazla olduğu görülmektedir. Maalesef bu ilişkilerde yalan, aldatma, tuzak, şantaj, tehdit, baskın, kuvvet gösterisi ve çatışmanın yaygın olarak kullanıldığı, bunu unutan devletlerin diğerlerinin avı olmaktan kurtulamadığı anlaşılmaktadır.

Nitekim Osmanlı Devleti de, devletler oyununun kurallarına uy(a)mamanın cezasını, emperyalist devletler arasındaki çatışmanın “Şark Meselesi” adı altında yüz yıl sürecek bir avına, hedefine, bir metaına dönüşerek ödemiştir.